Transmenu powered by JoomlArt.com - Mambo Joomla Professional Templates Club

Kolekcja oświetlenia Muzeum Okręgowego w Koninie

Ekspozycja pokazuje w porządku chronologicznym rozwój form oświetleniowych od czasów starożytnych do XX w. Sala zabudowana szklanymi witrynami w kształcie podkowy sprawia to wrażenie otwartej przestrzeni wypełnionej światłem. Obiekty w witrynach umieszczono na różnego rodzaju postumentach, część z nich podwieszono do sufitu. Zrezygnowanie z tradycyjnych gablot umożliwia pokazanie większej ilości eksponatów oraz ukazanie w sposób przejrzysty i czytelny myśli dydaktycznej wystawy.

Wyodrębniono 6 działów tematycznych:

1. Oświetlenie olejowe

2. Oświetlenie świecowe

3. Oświetlenie naftowe

4. Oświetlenie gazowe

5. Oświetlenie elektryczne

6. Lampy i latarnie techniczne oraz gospodarcze

1.  OŚWIETLENIE  OLEJOWE

Najstarszym sposobem oświetlania wnętrz był zapewne otwarty ogień, który następnie zastąpiono dymiącym łuczywem. Kilka tysięcy lat temu zaczęto posługiwać się lampą olejną. Początkowo było to naczynie o kształcie owalnej miseczki, kubka lub czarki z tłuszczem i zanurzonym w nim knotem. Ulepszenie lampy olejnej przyniósł dopiero wynalazek G.G. Cardana około poł. XVI w. Kolejnym przełomem w jakości oświetlenia było skonstruowanie palnika przez A. Arganda pod k. XVIII w. oraz zastosowanie szklanego kominka, dzięki czemu zwiększono kilkakrotnie siłę światła. Na pocz. XIX w. dokonano następującej innowacji: na kolumnie umieszczono cylindryczny zbiornik na paliwo, które spływało rurkami do niżej położonego palnika Arganda ze szklanym kominkiem. Całość otaczał początkowo kulisty, szklany klosz, później kopulasty ze szkła mlecznego, popularny do dnia dzisiejszego. Ta konstrukcja lampy olejnej zwanej „astralną”, została później przejęta przez lampy naftowe, gazowe i elektryczne.

Eksponaty prezentowane w tej części wystawy pochodzą z okresu starożytności i sięgają 2 poł. XIX w. W większości wyprodukowane zostały na terenach Niemiec i Śląska. Obiekty wystawione zostały w następującej kolejności:

lampy olejne - stojące:

·         lampki olejne starożytne, I w. p.n.e. – II w. n.e.

·        lampki / miniaturki wykonane z różnokolorowego szkła/, XVIII w. – 1 poł. XIX w. 

·        metalowe kaganki olejne, XVIII w. -  XIX w. 

·        lampa oliwna tzw. przenośny ołtarzyk (z wielobarwną ryciną  przedstawiającą „Ostatnią Wieczerzę”), k. XIX w.

·        lampa olejna  stołowa tzw. „fiorentina”, k. XIX w. 

·        lampa olejna salonowa, poł. XIX w. 

·        lampa olejna kinkietowo – biurkowa, poł. XIX w. 

·        lampa olejna moderatorowa, poł. XIX w.

·        lampy olejne zegarowe, k. XVIII w.

·        lampy olejne - wiszące:

·        miniaturki z różnokolorowego szkła, XIX w. 

·        lampa olejna, Włochy, XVIII w.

·        lampa olejna tzw. „wenecka”, XVIII/XIX w.

·        lampy olejne tzw. „wieczne”, k. XVIII w.

2. OŚWIETLENIE  ŚWIECOWE

Przez kilkadziesiąt stuleci, równolegle z oświetleniem olejowym, używano świec. Dokładnie nie wiadomo, kiedy wynaleziono świecę. Przeważa opinia, że pierwsze świece woskowe z II w. p.n.e. są pochodzenie etruskiego. W X w. pojawiły się świece łojowe, zwane popularnie łojówkami. Chociaż dawały światło gorszej jakości, aż do XIX w. były w powszechnym użyciu, ponieważ były tańsze od woskowych. Istotną zmianę przyniosło wprowadzenie świec stearynowych w 1 poł. XIX w. oraz parafinowych pod koniec XIX w. W tym czasie również rozwiązano równomierne upalanie się knota wraz z całą świecą, co zminimalizowało dymienie i złe palenie się świec. Oświetlenie świecowe było popularne do połowy XIX w.

Najstarsze przedmioty, będące przypuszczalnie pierwowzorami świeczników, odkryto w Babilonie, na Krecie i Egipcie. Świeczniki służące funkcjonalnie do osadzenia świec na przestrzeni wieków były wykonywane w powiązaniu z obowiązującymi modami, stylami i możliwościami technicznymi. We wszystkich rodzajach świeczników utrzymywano pionową pozycję świec. Łączyła je również wspólna cecha: świece osadzano w nich w tulejkach lub zatykano na ostrych kolcach.

Znaczenie świecznika jako podstawowego źródła światła zaczęło szybko maleć w 2 poł. XIX w. z powodu pojawienia się lamp naftowych, częściowo gazowych i elektrycznych. W latach międzywojennych ubiegłego stulecia pełniły rolę bardziej dekoracyjną niż oświetleniową.

Prezentowane świeczniki datowane są na okres od XVII w. do pocz. XX w. W przeważającej części powstały na terenie Polski w jej historycznych granicach. Znajduje się również kilka świeczników importowanych, które zostały wyprodukowane w przemysłowych ośrodkach Niemiec lub Austrii czy Anglii.

Wystawę rozpoczyna grupa świeczników, w których na różne sposoby osadzano świece bądź podtrzymywano płomień:

·        komplet cynowych lichtarzy ołtarzowych na świece łojowe z 1730 r.

·        ceramiczny świecznik ołtarzowy z kolcem na świecę, k. XVIII w.

·        świecznik z wachlarzem z impregnowanego płótna służącym do osłonięcia płomienia, XVIII w.

·        świeczniki wietrzne ze szklanymi kloszami służącymi do osłonięcia płomienia, XIX/XX w.

·        świecznik z regulatorem pozwalającym na wysuwanie świecy w miarę jej spalania, XIX/XX w.

·        świecznik nożycowy tzw. „stoczek”, poł. XIX w.

·         kandelabry wieloświecowe, XIX w.

Kolejne grupy stanowią:

·        XVIII – XIX-wieczne świeczniki srebrne - dzieła znanych złotników warszawskich  /Jan Jerzy Bandau (I), Jan Jerzy Bandau (II), Icek Szekaman, Karol Filip Malcz, Szmul Szkarłat, Icek Ehrlich, Kacper Zagórowski, Tomasz Klimaszewski,  I.A. Goldman, Samuel Gotthelf Schmit/, złotników wrocławskich,  złotników poznańskich (Eigel, Blau, Fiedler), złotnika kaliskiego  (Suck)  oraz świeczniki wyprodukowanych w przemysłowych ośrodkach Niemiec, Austrii i Rosji. 

·        platerowe świeczniki znanych warszawskich wytwórców (Norblin & Co, J. Fraget , B-cia Henneberg)

·        mosiężne i brązowe świeczniki, XIX – pocz. XX w.,  m. in.  znanej warszawskiej firmy brązowniczej J. Łopieńskiego i B-ci Łopieńskich

·        świeczniki ze szkła, fajansu i porcelany, XIX – XX w.

·        świeczniki wiszące i kinkiety, XVIII – XIX w. 

3.  OŚWIETLENIE  NAFTOWE

W 1 poł.  XIX wieku w Europie i Stanach Zjednoczonych prowadzono intensywne badania mające na celu otrzymanie z ropy naftowej nowego paliwa, które zastąpiłoby drogi olej. Sukces w tej dziedzinie osiągnął Polak Ignacy Łukasiewicz, który w 1853 roku uzyskał z ropy naftowej destylat – naftę i skonstruował pierwszą lampę naftową. Doświadczalna lampa Łukasiewicza nie zachowała się do naszych czasów, znamy ją jedynie z opisów. Rozwój konstrukcyjny lampy naftowej polegał na niewielkich modyfikacjach lampy olejnej, niezbędnych do zastosowania nowego paliwa. Do szybkiego rozwoju nowej techniki oświetleniowej przyczynił się przede wszystkim ogromny wzrost wydobycia ropy naftowej, co spowodowało znacznie obniżenie ceny nafty. Istotne znaczenie miała również masowa produkcja elementów, z których składała się lampa i ich stopniowa unifikacja. W 2 poł. XIX w. oświetlenie naftowe było najpopularniejszym sposobem rozjaśniania wnętrz mieszkalnych.

Lampy naftowe eksponowane w trzeciej części wystawy pochodzą z okresu od 2 poł. XIX w. do pocz. XX w. Wyprodukowane zostały przede wszystkim w wytwórniach niemieckich i austriackich, a także polskich i angielskich.

Ekspozycję oświetlenia naftowego rozpoczyna duża ilościowo grupa salonowych lamp stojących. Biorąc pod uwagę, iż na wygląd zewnętrzny lamp miały wpływ przede wszystkim korpusy (podstawy), prezentujemy obiekty mające najczęściej spotykane formy: pucharu, tralki, amfory, kanefory, puszki oraz kolumny. Wyprodukowane zostały w następujących wytwórniach:

·        niemieckich: Carl Holy, Otto Müller, Hugo Schneider, Schwintzer & Graff, Friedrich Hoffmann, Kaestner & Toebelmann, Kaiser & Gundlach, Gebrüder Wolff, Erich & Gratz,  Max Kray & Co., Thiel & Brandenhauer Rhula i Th.

·        austriackich: wiedeńska fabryka Rudolfa Ditmara oraz GebrüderBrünner

·        angielskich: londyńska wytwórnia Hinks oraz Hinks & Son’s

·        polskich: Jan Serkowski oraz Aron Eilstein, warszawska wytwórnia lamp naftowych Brünner, Schneider & Ditmar, należąca do spółki producentów z Wiednia (Ditmar, Brünner) i Lipska (Schneider).

Drugą grupę lamp naftowych stanowią lampki nocne tzw. miniaturki, lampy wiszące jednopłomienne, żyrandole naftowo-świecowe, kinkiety oraz  lampy podłogowe.

 4. OŚWIETLENIE  GAZOWE

Początki oświetlenia gazowego przypadają na okres wielkich przemian gospodarczo-społecznych na przełomie XVIII i XIX w. Pierwsze udane próby posługiwania się gazem do celów oświetleniowych przeprowadzili Francuz Ph. Lebon (1791 r.) i Anglik W. Murdoch (1792 r.). Oświetlenie gazowe szerokie zastosowanie znalazło w latarniach ulicznych. Pierwsze takie latarnie zainstalowano w Londynie w latach 1807-1811, a około poł. XIX w. zapłonęły w większości dużych miast europejskich. Pod koniec XIX w. nastąpiło masowe oświetlanie miejskich wnętrz mieszkalnych lampami gazowymi z tej przyczyny, że zastosowano w nich palnik Arganda z tzw. koszulką Auera, która rozżarzona do białości dawała ciepłe, białe światło. Jednak gazem świetlnym o wiele rzadziej oświetlano domy mieszkalne niż obiekty użyteczności publicznej, ponieważ założenie instalacji gazowej było dość kosztowne. Lampy gazowe, w których paliwo było dostarczane z zewnątrz specjalnymi przewodami wymagały szczelnej konstrukcji rurkowej oraz kurków do otwierania i zamykania gazu. Najbardziej popularne były lampy wiszące, które ze względu na bezpieczeństwo montowano nieruchomo; rzadziej używano lamp stojących ze względu na kłopotliwe zasilanie. Pomimo kosztownej instalacji lampa gazowa była tania w eksploatacji i dawała przyjazne dla oczu światło, dlatego z powodzeniem konkurowała przez kilkanaście lat z nową techniką oświetleniową – elektryczną  żarówką.

Lampy eksponowane w tej części wystawy pochodzą z pocz. XX w.  Oprócz jedynej lampy stojącej wyeksponowano lampy wiszące.

5. OŚWIETLENIE  ELEKTRYCZNE

Pierwsze udane próby oświetlenia lampami elektrycznymi, w których źródłem światła był tzw. łuk Volty tworzący się między elektrodami węglowymi, przeprowadzono w Paryżu w 1843 r. Pierwsze lampy łukowe dawały silne, oślepiające światło i ulegały szybkiemu zużyciu. Ponadto w eksploatacji były kosztowne, aż sześciokrotnie droższe od gazu świetlnego. Udoskonalenie konstrukcyjne wprowadzone przez P. Jabłoczkowa w 1876 r. nie wpłynęło na obniżenie ceny używania światła ani nie usunęło jego niezadowalającej jakości – nadal było zbyt jaskrawe. Technika oświetleniowa przeżyła prawdziwą rewolucję z chwilą wynalezienia w 1872 r. przez T. A. Edisona żarówki elektrycznej z włóknem węglowym, stosowanej  na szeroką skalę od 1882 roku. Na przestrzeni XX w. żarówka była wciąż udoskonalana pod kątem jej trwałości i jakości światła. Ważnym momentem było zastosowanie w niej drucików z wolframu, co spowodowało znaczne potanienie oświetlenie elektrycznego. Po wprowadzeniu lamp elektrycznych do oświetlenia ulicznego i oświetlenia zakładów przemysłowych, zaczęły one stopniowo docierać do lokali publicznych oraz mieszkań. Początkowo, jednocześnie z lampami elektrycznymi, funkcjonowały w powszechnym użyciu również  lampy naftowe, gazowe, karbidowe czy świeczniki, z czasem oświetlenie elektryczne zdominowało wszystkie inne metody dostarczania światła, aż po dzień dzisiejszy.

W tej części wystawy prezentujemy lampy elektryczne: stojące, podłogowe, wiszące oraz  kinkiety, powstałe przede wszystkim w okresie międzywojennym XX w. Wyprodukowane zostały m. in.  przez warszawskich producentów: Braci Borkowskich, Łopieńskich, Henneberg,  A. Marciniaka oraz poznańskiego złotnika A. Starka

6.  LAMPY  I  LATARNIE  TECHNICZNO-GOSPODARCZE

Oprócz najpopularniejszych lamp przeznaczonych do oświetlania wnętrz mieszkalnych, produkowano  wiele lamp i latarni techniczno-gospodarczych. Odznaczały się one prostą, funkcjonalną formą i nie posiadały ozdobnych elementów, poza znakiem firmowym. Materiały, z których zostały wykonane, ich zewnętrzny wygląd oraz rodzaj zastosowanego paliwa były uzależnione od ich specjalnego przeznaczenia. Bardzo popularne były lampy żarowe (naftowe, spirytusowe, benzynowe) z koszulką auerowską, które dawały bardzo silne światło i z tej przyczyny służyły do oświetlania dużych pomieszczeń np. hal produkcyjnych. Inny powszechnie używany rodzaj oświetlenia stanowiły lampy acetylenowe tzw. karbidówki, które  ze względu na duszący zapach nie nadawały się do wnętrz mieszkalnych.

Wyeksponowane lampy techniczno-gospodarcze pochodzą z okresu 2 poł. XIX w. – pocz. XX w. Podzielono je na 6 grup tematycznych: lampy komunikacyjne (kolejowe, powozowe, rowerowe, samochodowe, motocyklowe), górnicze, lecznicze, fotograficzne oraz lampy i latarenki przeznaczone do celów gospodarczo-przemysłowych.