|
Strona 2 z 7
Historia upamiętnienia Chełmna
Pierwsza inicjatywa uporządkowania i upamiętnienia cmentarzyska w lesie rzuchowskim narodziła się spontanicznie w Kole, niemal zaraz po zakończeniu wojny. Rozpoczęto wtedy zbieranie funduszy na ten cel. Prowadzone przez sędziego W. Bednarza śledztwo, poszukiwania śladów zbrodni, ekshumacje polskich zakładników, wszystko to wpływało na pogłębienie zainteresowania Chełmnem. Miejscowa ludność, jeszcze przed podjęciem w latach 1950-1956 większych prób uporządkowania leśnych polan i usytuowanych na nich mogił, dbała o groby i ślady zbrodni na terenie lasu rzuchowskiego. Wszystko to jednak było działaniem doraźnym, brakowało zorganizowanych poczynań. Wskutek licznych interwencji dotyczących zaniedbania terenu byłego obozu, Wydział Kultury Urzędu Wojewódzkiego w Poznaniu i ówczesna Rada Ochrony Pomników Walk i Męczeństwa (polska instytucja rządowa) podjęli niezbędne działania dla zmiany istniejącego stanu rzeczy.
Opracowano projekt założenia urbanistycznego całego terenu, łącznie z tak zwaną "małą architekturą". W 1961 r. ustalono, że teren byłego obozu zagłady w Chełmnie znajdować się będzie pod opieką resortu leśnictwa.
Ogłoszono konkurs rzeźbiarski na projekt pomnika, który miał być wzniesiony w pobliżu szosy wiodącej z Koła do Dąbia i Łodzi. Spośród 38 nadesłanych prac, do realizacji zakwalifikowano projekt, którego autorami byli art. plastyk Józef Stasiński i mgr inż. arch. Jerzy Buszkiewicz (II nagroda). Z tej okazji wydano też pracę. E. Serwańskiego "Obóz zagłady w Chełmnie nad Nerem ", plakat, album i okolicznościowy kasownik.
W dniu 27 września 1964 r. na zakończenie obchodów 25 rocznicy wybuchu II wojny światowej,w obecności około 10.000 mieszkańców pobliskich miejscowości, Koła, Konina, gości z Lidic, Zamościa, organizacji żydowskich, delegacji miast, których mieszkańcy zostali pomordowani w Chełmnie, nastąpiło uroczyste odsłonięcie pomnika.
W tym czasie, pojęcie "obóz w Chełmnie", zasadniczo ograniczało się do lasu rzuchowskiego
i zlokalizowanych tam mogił. Tymczasem zapominało się o tym, że tragedia rozpoczynała się na skraju wsi Chełmno, w pobliżu kościoła, w pałacu, który został przez Niemców wysadzony 7 kwietnia 1943 r. Miejsce to zostało upamiętnione w 1957 r. przez gminy żydowskie z Łodzi i Włocławka. Wzniesiono wtedy, w pobliżu zniszczonego pałacu, w miejscu, gdzie najprawdopodobniej pochowano ostatnich więźniów Chełmna, skromny obelisk z napisami w języku polskim i żydowskim "Miejsce uświęcone krwią tysięcy ofiar ludobójców hitlerowskich. Cześć ich pamięci". Napisy te niewiele wyjaśniają, obelisk zaś zlokalizowano na samym skraju wzniesienia na którym znajdował się pałac. Oprócz tego wzniesienia, cały przylegający teren został zagospodarowany u schyłku lat 50. Wyremontowano spalony w nocy z 17 na 18 stycznia 1945 r. spichlerz. Zbudowano nowe magazyny i baraki. Powstała tu baza miejscowej Gminnej Spółdzielni. Nowe życie tego miejsca zepchnęło ślady tragedii na drugi plan. Działania upamiętniające z lat 60, które objęły teren byłego obozu w lesie rzuchowskim, tu nie dotarły.
Wzniesienie pomnika, uporządkowanie mogił i polan nie rozwiązywało sprawy upamiętnienia Chełmna. Brakowało placówki muzealnej, brakowało gospodarza, który zająłby się nie tylko sprawami porządkowymi, ale i ratowaniem śladów ludobójstwa, które miało tu miejsce, zająłby się badaniami naukowymi, prowadziłby szeroko pojętą pracę dydaktyczną; przez ekspozycje muzealne, lekcje, publikacje itd.
Decyzją Wojewody Konińskiego w 1987 r. powołano Muzeum byłego Obozu Zagłady w Chełmnie nad Nerem jako oddział Muzeum Okręgowego w Koninie.
Muzeum rozpoczęło działanie od zinwentaryzowania wszystkich obiektów na terenie byłego obozu z określeniem stanu zachowania i potrzeb remontowych, wykonania planu sytuacyjnego i programu zagospodarowania w oparciu o badania naukowe. Ta ostatnia sprawa stała się jedną z najważniejszych, ponieważ wielkie prace porządkowe, które miały tu miejsce w latach 1961-1964 podporządkowane były wizji architektonicznej, a nie śladom tragedii, które znajdują się na całym terenie. Popełniono wtedy szereg błędów, które dotyczą przede wszystkim lokalizacji różnych obiektów, zaniechano uratowania samochodu - komory gazowej, pomimo, że rozważano projekt jego ekspozycji w Chełmnie.
Pierwszym etapem badań było ustalenie na podstawie fotointerpretacji zdjęć lotniczych lokalizacji mogił, śladów krematoriów, baraków i innych obiektów związanych z funkcjonowaniem obozu.
Drugim etapem były badania archeologiczne, które potwierdziły znaczną część ustaleń wynikłych z interpretacji zdjęć lotniczych. W ich trakcie odsłonięto relikty fundamentów polowego krematorium, które zabezpieczono oraz wyeksponowano na powierzchni. W wydobytych blokach betonowych uważny obserwator zauważy wtopione metalowe fragmenty wózków dziecięcych.
Trzecim były badania historyczne. Istotnym, chociaż nie przez wszystkich docenianym elementem badań, stały się wywiady z miejscową ludnością.
Budowę placówki muzealnej rozpoczęto w 1988 r., zakończono ją dwa lata później. Otwarcie Muzeum nastąpiło 17 czerwca 1990 r. Połączone było z dwudniową sesją naukową poświęconą byłemu Obozowi Zagłady w Chełmnie nad Nerem. Jednocześnie z otwarciem Muzeum odsłonięto "Ścianę Pamięci" zlokalizowaną na południowo - zachodnim skraju byłego obozu oraz tablicę pamiątkową usytuowaną na wydobytych i zabezpieczonych reliktach krematorium.
"Ścianę Pamięci" tworzy prosta betonowa konstrukcja (o wymiarach dł. 37,5 m. wys. 2.20 m) z symboliczną bramą z napisem hebrajskim "Brama przez która przejdą sprawiedliwi". Na betonowej ścianie widnieje napis: "Pamięci Żydów Pomordowanych w Chełmnie 1941-1945". Zamierzeniem pomysłodawców tej budowy było wyeksponowanie właściwego miejsca dramatu w pobliżu największego polowego krematorium, ponadto stworzenie miejsca, gdzie można będzie umieszczać różne formy upamiętnień, tak zbiorowych jak i indywidualnych. Dodatkowo na upamiętnienia o rozbudowanej formie (obeliski, pomniki, głazy itd.) przewidziano miejsce wzdłuż drogi prowadzącej od 3 mogił do bramy w Ścianie Pamięci.
W 1991 na "Ścianie Pamięci" pojawiły się pierwsze indywidualne upamiętnienia. Organizacja Żydów pochodzących z Pabianic ustawiła przy "Ścianie" płytę upamiętniająca pomordowanych w Chełmnie mieszkańców swojego miasta.
7 sierpnia 1991 r. na terenie obozu miały miejsce uroczystości z udziałem ponad 8.000 pielgrzymów. Odsłonięto wtedy, między innymi, obelisk wzniesiony ku czci Stanisława Kaszyńskiego, sekretarza gminy, który nie mógł pogodzić się z barbarzyństwem, które miało miejsce w Chełmnie. Próbę przekazania na Zachód wiadomości o trwającym tu ludobójstwie przepłacił życiem swoim i żony.
24 sierpnia 1993 r. w pobliżu "Ściany Pamięci" odsłonięto obelisk poświęcony pamięci 4.953 Żydów z Bełchatowa. Uroczystości odbyły się w obecności około 2 000 gości z kraju i ponad 200 osób z zagranicy, między innymi z Izraela, USA, Niemiec, Kanady.
W 1993 r. na "Ścianie Pamięci" umieszczono tablice upamiętniające 3.517 Żydów z Łasku i około 8000 Żydów ze Zduńskiej Woli. W 1994 r. Muzeum ustawiło wzdłuż drogi wiodącej od pomnika na polanę z grobami tablice upamiętniające miejsca martyrologii Żydów na terenie konińskiego.
24 kwietnia 1995 r. na zakończenie sesji naukowej "Ośrodek Zagłady w Chełmnie nad Nerem i jego rola w hitlerowskiej polityce eksterminacyjnej" uczestnicy wraz z kilkuset mieszkańcami pobliskich miejscowości oddali hołd ofiarom obozu. Podczas uroczystości, na scenie ustawionej przy monumencie, wystąpił Teatr Żydowski z Warszawy z montażem tekstów z "Testamentu ostatnich więźniów obozu w Chełmnie". Całość tego niezwykłego tekstu, odnaleziona przez pracowników Instytut Yad Vashem w jednym z rosyjskich archiwów, została udostępniona Muzeum przez dr Shmuela Krakowskiego. Niezwykle gorące przyjęcie spektaklu przez zgromadzonych uczestników spotkania, wzruszające informacje o znalezieniu przez kilka rodzin, dzięki nagłośnieniu tych tekstów, ostatnich śladów swoich bliskich, wszystko to spowodowało, że "Testament ostatnich więźniów Chełmna" został opublikowany dzięki pomocy Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w publikacji "Mówią świadkowie Chełmna".
Inicjatywy upamiętnienia pomordowanych w Chełmnie szczególnie nasiliły się w ostatnich latach. Przewodniczący Towarzystwa Niemiecko-Żydowskiego z Hamburga W. Mosel był pomysłodawcą upamiętnienia "Drogi śmierci" wiodącej od dworca w Kole do pałacu w Chełmnie, przez Powiercie i las rzuchowski.
Byli mieszkańcy Brzezin w Izraelu w 1996 r. przygotowali upamiętnienie ku czci pomordowanych
w obozie 3000 swoich współziomków. W 1999 r. potomkowie ofiar z Gąbina ufundowali kolejny pomnik.
Powstanie placówki muzealnej uporządkowało wiele problemów związanych z opieką nad terenem byłego obozu, zrodziło też nowe, które koncentrują się z jednej strony na działalności edukacyjnej, z drugiej na zabezpieczeniu pozostałych, zatartych już przez czas śladów zbrodni.
Rosnąca od chwili powstania Muzeum frekwencja, przekraczająca rocznie 50.000 zwiedzających, najlepiej świadczy o celowości powstania w Chełmnie placówki muzealnej
|
Skansen Mrówki 
