Wzniesienie pomnika, uporządkowanie mogił i polan nie rozwiązywało sprawy upamiętnienia Chełmna. Brakowało placówki muzealnej, brakowało gospodarza, który zająłby się nie tylko sprawami porządkowymi, ale i ratowaniem śladów ludobójstwa, które miało tu miejsce, zająłby się badaniami naukowymi, prowadziłby szeroko pojętą pracę dydaktyczną; przez ekspozycje muzealne, lekcje, publikacje itd.
Decyzją Wojewody Konińskiego w 1987 r. powołano Muzeum byłego Obozu Zagłady w Chełmnie nad Nerem jako oddział Muzeum Okręgowego w Koninie. Muzeum rozpoczęło działanie od zinwentaryzowania wszystkich obiektów na terenie byłego obozu z określeniem stanu zachowania i potrzeb remontowych, wykonania planu sytuacyjnego i programu zagospodarowania w oparciu o badania naukowe. Ta ostatnia sprawa stała się jedną z najważniejszych, ponieważ wielkie prace porządkowe, które miały tu miejsce w latach 1961-1964 podporządkowane były wizji architektonicznej, a nie śladom tragedii, które znajdują się na całym terenie. Popełniono wtedy szereg błędów, które dotyczą przede wszystkim lokalizacji różnych obiektów, zaniechano uratowania samochodu - komory gazowej, pomimo, że rozważano projekt jego ekspozycji w Chełmnie.
Pierwszym etapem badań było ustalenie na podstawie fotointerpretacji zdjęć lotniczych lokalizacji mogił, śladów krematoriów, baraków i innych obiektów związanych z funkcjonowaniem obozu.
Drugim etapem były badania archeologiczne, które potwierdziły znaczną część ustaleń wynikłych z interpretacji zdjęć lotniczych. W ich trakcie odsłonięto relikty fundamentów polowego krematorium, które zabezpieczono oraz wyeksponowano na powierzchni. W wydobytych blokach betonowych uważny obserwator zauważy wtopione metalowe fragmenty wózków dziecięcych. Trzecim były badania historyczne. Istotnym, chociaż nie przez wszystkich docenianym elementem badań, stały się wywiady z miejscową ludnością.
Budowę placówki muzealnej rozpoczęto w 1988 r., zakończono ją dwa lata później. Otwarcie Muzeum nastąpiło 17 czerwca 1990 r. Połączone było z dwudniową sesją naukową poświęconą byłemu Obozowi Zagłady w Chełmnie nad Nerem. Jednocześnie z otwarciem Muzeum odsłonięto "Ścianę Pamięci" zlokalizowaną na południowo - zachodnim skraju byłego obozu oraz tablicę pamiątkową usytuowaną na wydobytych i zabezpieczonych reliktach krematorium.
"Ścianę Pamięci" tworzy prosta betonowa konstrukcja (o wymiarach dł. 37,5 m. wys. 2.20 m) z symboliczną bramą z napisem hebrajskim "Brama przez która przejdą sprawiedliwi". Na betonowej ścianie widnieje napis: "Pamięci Żydów Pomordowanych w Chełmnie 1941-1945". Zamierzeniem pomysłodawców tej budowy było wyeksponowanie właściwego miejsca dramatu w pobliżu największego polowego krematorium, ponadto stworzenie miejsca, gdzie można będzie umieszczać różne formy upamiętnień, tak zbiorowych jak i indywidualnych. Dodatkowo na upamiętnienia o rozbudowanej formie (obeliski, pomniki, głazy itd.) przewidziano miejsce wzdłuż drogi prowadzącej od 3 mogił do bramy w Ścianie Pamięci.
W 1991 na "Ścianie Pamięci" pojawiły się pierwsze indywidualne upamiętnienia. Organizacja Żydów pochodzących z Pabianic ustawiła przy "Ścianie" płytę upamiętniająca pomordowanych w Chełmnie mieszkańców swojego miasta.
7 sierpnia 1991 r. na terenie obozu miały miejsce uroczystości z udziałem ponad 8.000 pielgrzymów. Odsłonięto wtedy, między innymi, obelisk wzniesiony ku czci Stanisława Kaszyńskiego, sekretarza gminy, który nie mógł pogodzić się z barbarzyństwem, które miało miejsce w Chełmnie. Próbę przekazania na Zachód wiadomości o trwającym tu ludobójstwie przepłacił życiem swoim i żony. 24 sierpnia 1993 r. w pobliżu "Ściany Pamięci" odsłonięto obelisk poświęcony pamięci 4.953 Żydów z Bełchatowa. Uroczystości odbyły się w obecności około 2 000 gości z kraju i ponad 200 osób z zagranicy, między innymi z Izraela, USA, Niemiec, Kanady. W 1993 r. na "Ścianie Pamięci" umieszczono tablice upamiętniające 3.517 Żydów z Łasku i około 8000 Żydów ze Zduńskiej Woli. W 1994 r. Muzeum ustawiło wzdłuż drogi wiodącej od pomnika na polanę z grobami tablice upamiętniające miejsca martyrologii Żydów na terenie konińskiego.
24 kwietnia 1995 r. na zakończenie sesji naukowej "Ośrodek Zagłady w Chełmnie nad Nerem i jego rola w hitlerowskiej polityce eksterminacyjnej" uczestnicy wraz z kilkuset mieszkańcami pobliskich miejscowości oddali hołd ofiarom obozu. Podczas uroczystości, na scenie ustawionej przy monumencie, wystąpił Teatr Żydowski z Warszawy z montażem tekstów z "Testamentu ostatnich więźniów obozu w Chełmnie". Całość tego niezwykłego tekstu, odnaleziona przez pracowników Instytut Yad Vashem w jednym z rosyjskich archiwów, została udostępniona Muzeum przez dr Shmuela Krakowskiego. Niezwykle gorące przyjęcie spektaklu przez zgromadzonych uczestników spotkania, wzruszające informacje o znalezieniu przez kilka rodzin, dzięki nagłośnieniu tych tekstów, ostatnich śladów swoich bliskich, wszystko to spowodowało, że "Testament ostatnich więźniów Chełmna" został opublikowany dzięki pomocy Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w publikacji "Mówią świadkowie Chełmna". Inicjatywy upamiętnienia pomordowanych w Chełmnie szczególnie nasiliły się w ostatnich latach. Przewodniczący Towarzystwa Niemiecko-Żydowskiego z Hamburga W. Mosel był pomysłodawcą upamiętnienia "Drogi śmierci" wiodącej od dworca w Kole do pałacu w Chełmnie, przez Powiercie i las rzuchowski. Byli mieszkańcy Brzezin w Izraelu w 1996 r. przygotowali upamiętnienie ku czci pomordowanych w obozie 3000 swoich współziomków. W 1999 r. potomkowie ofiar z Gąbina ufundowali kolejny pomnik.
Powstanie placówki muzealnej uporządkowało wiele problemów związanych z opieką nad terenem byłego obozu, zrodziło też nowe, które koncentrują się z jednej strony na działalności edukacyjnej, z drugiej na zabezpieczeniu pozostałych, zatartych już przez czas śladów zbrodni. Rosnąca od chwili powstania Muzeum frekwencja, przekraczająca rocznie 50.000 zwiedzających, najlepiej świadczy o celowości powstania w Chełmnie placówki muzealnej.
Upamiętnienia
Polscy zakładnicy
Po wojnie, przy grobie polskich zakładników postawiono duży brzozowy krzyż oraz dwa mniejsze.
W latach 60 - tych zamieniono go na metalowy, na grobie ułożono betonową płytę, z nazwiskami ofiar, która w chwili przejęcia terenu przez Muzeum Okręgowe w Koninie była w bardzo złym stanie. Nałożono na nią nową, granitową z identycznym napisem:
"Zakładnicy polscy zamordowani przez hitlerowców jesienią 1939 r. Eugeniusz Bralicki, Henryk Orywoll, Jan Kędzierski, Wacław Łaszkiewicz, Tadeusz Łaszkiewicz, Zdzisław Łaszkiewicz, Bronisław Karniewski, Józef Kona, Aleksander Trzaskalski, Piotr Duda, Czesław Zapędowski, Feliks Misiak, Stanisław Lidwiński, Zygmunt Gogela, Józef Bystrzycki, Jan Lewiński, Antoni Lewandowski, Stanisław Tatarczan, Jan Tomczak oraz kilkadziesiąt ofiar o niezidentyfikowanych nazwiskach. Cześć ich pamięci. Każdego roku w sierpniu na terenie obozu zatrzymują się pielgrzymki zdążające do Częstochowy. Tradycją stały się msze odprawiane na grobie zakładników. W tym celu zbudowano ołtarz, który wraz z krzyżem stał się integralną częścią upamiętnienia. 7 sierpnia 1991 roku, w obecności ponad 8 tysięcy pielgrzymów zostało ono poświęcone wraz z obeliskiem ku czci Stanisława Kaszyńskiego. Oba upamiętnienia zaprojektował artysta plastyk Jan Rassumowski.
Obelisk ku czci Kaszyńskiego
"Pamięci Stanisława Kaszyńskiego sekretarza gminy w Chełmnie nad Nerem ur. 16.11.1903 r. zamordowanego przez hitlerowców 28.02.1942 r. w Chełmnie, w pobliżu kościoła, za próbę informowania opinii światowej o zbrodniach dokonywanych na ludności żydowskiej".
Pomimo oddalenia od Chełmna trzeba wspomnieć o dwu miejscach na terenie konińskiego związanych z Chełmnem przez oddział tych samych oprawców, mianowicie SS-Sonderkommando Lange.
Na przełomie września i października 1941 w lesie Niesłusz Rudzica oddział ten zamordował około 1.500 Żydów mieszkańców gett w Grodźcu i Rzgowie. Miejsce to nigdy nie było właściwie upamiętnione. W 1998 roku dzięki Radzie Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Warszawie przeprowadzono badania archiwalne i archeologiczne, znaleziono ślady mogił i polanę na której spalono zwłoki. Wzniesiono w tych miejscach według projektu Jana Rassumowskiego obeliski z tablicami w językach polskim i angielskim z opisem wydarzeń, które miały tam miejsce.
Pomiędzy końcem października a połową listopada 1941 roku w lasach koło Kazimierza Biskupiego (tzw.las "Krążel" w rewirze leśniczówki Wygoda) śmierć poniosło około 3000 Żydów z getta zagórowskiego. Część ofiar zamordowano w szczególnie okrutny sposób, wpędzając do dołu wypełnionego niegaszonym wapnem, który następnie zalano wodą. Miejsce tej tragedii również nie było dobrze upamiętnione. Po wojnie wzniesiono tam dwie betonowe macewy, później w pobliżu zbudowano upamiętnienie, które nic nie mówiło o ofiarach i tragicznych wydarzeniach, które tam się rozegrały. W sierpniu 2002 roku dzięki Radzie Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Warszawie wzniesiono pomnik autorstwa art. rzeźbiarza Stanisława Mystka z tablicami opisującymi tamtejsze wydarzenia w jezykach polskim i angielskim.
Tablice informacyjne - miejsca martyrologii Żydów na terenie konińskiego. Tablice w języku polskim ustawione wzdłuż betonowej drogi wiodącej od monumentu do polanyz mogiłami:
1. Lasy Niesłusz Rudzica (Konin) rewir "Długa Łąka". Jesienią 1941 r. zamordowano ok.1600 Żydów z dawnego powiatu konińskiego skoncentrowanych w gettach zbiorczych w Grodźcu i Rzgowie.
2. Lasy k. Kazimierza Biskupiego i Kleczewa. Las "Krążel" rewir leśniczówki Wygoda" jesienią 1941 r. zamordowano ok. 3000 Żydów z dawnego powiatu konińskiego skoncentrowanych w getcie zbiorczym w Zagórowie. Prawdopodobnie w późniejszych latach (1943-1944) dokonywano tam zbiorowych egzekucji na Żydach.
3. Obóz pracy w Czarkowie (Konin). Założony na przełomie 1942/1943 r. Zlikwidowany w l listopadzie 1944 r. Przebywało w nim 1100 osób spoza powiatu konińskiego. Więźniowie pracowali głównie przy rozbudowie sieci kolejowej i kanalizacyjnej. Wyjątkowe represje, maltretowanie i systematyczne, codzienne mordowanie więźniów pozwalają uznać Czarków za obóz z cechami ośrodka zagłady. Kilkudziesięciu więźniów zmarłych i zamordowanych pochowano na cmentarzu katolickim w Koninie przy ul. Kolskiej. W końcowej fazie istnienia obozu doszło do buntu więźniów. Podczas likwidacji obozu grupę kilkuset osób zamordowano prawdopodobnie w lasach koło Kazimierza Biskupiego. Pozostałych więźniów wywieziono prawdopodobnie w kierunku Ślesina.
4. Getto wiejskie "Czachulec" (obecnie gmina Kawęczyn). Zlokalizowane na terenie kilkunastu wsi gromady Kowale Pańskie z siedzibą władz getta w Czachulcu Nowym. Od jesieni 1941 r. do lipca 1942 r., przez getto przeszło 4.000 - 6.000 Żydów, głównie z dawnego powiatu turkowskiego. Mieszkańcy getta pracowali głównie w warsztatach rzemieślniczych i na roli. Duża śmiertelność więźniów, wyjątkowe represje hitlerowców stały się przyczyną powstania na terenie getta cmentarza rytualnego. Likwidacja getta zbiorczego Czachulec - Kowale Pańskie nastąpiła w dwóch etapach. Żydów wywożono do obozu zagłady w Chełmnie nad Nerem w grudniu 1941 r. i w lipcu 1942 r. Około 190 osób przewieziono do getta łódzkiego.
Bełchatów
24 sierpnia 1993 roku odsłonięto upamiętnienie poświęcone 4.953 Żydom z Bełchatowa zamordowanych w Chełmnie. Ufundowane zostało przez Stowarzyszenie Bełchatowian kierowane przez Menachema Sharona, który w znaczący sposób przyczynił się do jego powstania w formie, zaprojektowanej przez art. plastyka Jana Rassumowskiego. Upamiętnienie składa się z obelisku, w który wtopione są ułamki macew ze zniszczonego cmentarza w Bełchatowie, znajdują się na nim pamiątkowe tablice z tekstem w języku polskim, hebrajskim i angielskim " Ku pamięci 4953 Żydów Bełchatowa zamordowanych przez okupantów hitlerowskich w sierpniu 1942 r". Do niego przylegają poziome płyty, ułożone w formie otwartej księgi, na nich umieszczone są listy z nazwiskami pomordowanych w Chełmnie Bełchatowian.
Brzeziny
Upamiętnienie w postaci 2 metrowego głazu z kamiennymi tablicami z tekstem w języku polskim, hebrajskim i angielskim. "Pamięci 3000 mężczyzn kobiet i dzieci, Żydów brzezińskich zamordowanych przez ludobójców hitlerowskich w dniach likwidacji getta brzezinskiego w maju 1942 roku. Pomnik został wzniesiony z inicjatywy pisarki b.p. Sary Zyskind przez Komitet Brzezinian w Izraelu". U podnóża głazu umieszczono płyty z nazwiskami ofiar. Upamiętnienie ufundowało Stowarzyszenia byłych Brzezinian w Izraelu. Znaczący wkład w jego realizacje wniósł p. Eliezer Zyskind. Odsłonięte zostało podczas uroczystości, która miała miejsce 01.10.1997. Przybyli na nią byli mieszkańcy Brzezin rozsiani po świecie, zaproszeni goście z Polski, przedstawiciele lokalnych władz Konina i Brzezin.
Turek
22.08.1994 r. z okazji 50 Rocznicy Likwidacji Getta Łódzkiego w obecności ponad 2000 osób z kraju, z zagranicy i miejscowej ludności odbyły się oficjalne uroczystości z udziałem Naczelnego Rabina Izraela i Ambasadora Izraela w Polsce. W programie uroczystości miało miejsce odsłonięcie płyt pamiątkowych ku czci pomordowanych w Chełmnie mieszkańców Turku. Ziomkostwo Turkowian z Izraela współpracujące od wielu lat z Muzeum uczciło pamięć swoich rodaków w niezwykły sposób. Ufundowało lapidarium złożone z uratowanych przez Muzeum nagrobków z cmentarza w Turku. Lapidarium zlokalizowano poza terenem obozu, umieszczono tu macewy znalezione w chodnikach, w różnych punktach Turku. Szczególne zaangażowanie w powstanie lapidarium wykazał pan Jehuda Widawski z Izraela, którego rodzina wywodzi się z Turku. Od początku lat 90-tych, to jest od chwili uratowania pierwszych macew z Turku pomagał Muzeum w konserwacji nagrobków. Między innymi sfinansował kosztowną konserwację macewy rabina Węgrowa Lapidarium jest symbolicznym łącznikiem pomiędzy historią Żydów polskich a tragedią Zagłady. Tu odbywają się lekcje muzealne na temat historii Żydów polskich, tu dzieci i młodzież uczy się szacunku dla kultury i religii narodu, który współtworzył przez wiele setek lat naszą wspólną historią i kulturę. 3 tablice w językach; polskim, angielskim i hebrajskim z następującym tekstem: "W 50 rocznicę zagłady. Ku pamięci naszych przodków, którzy na tej ziemi żyli oraz braci i sióstr bestialsko zamordowanych w Chełmnie przez niemieckich faszystów. Lapidarium nagrobków ze zniszczonego cmentarza żydowskiego w Turku w latach 1941-1943 wzniosło Ziomkostwo Turkowian oraz okolicznych miejscowości w Izraelu" Na cmentarzysku alejka upamiętnień wzbogaciła się o dwa nowe elementy: obelisk ku pamięci Gąbinian zamordowanych w Chełmnie i pomnik pośwęcony mieszkańcom łódzkiego getta.
Gąbin
Obelisk zaprojektowany został przez art. plastyka Jana Rassumowskiego, skończony i uzupełniony przez art. rzeźbiarza Stanisława Mystka. Zlokalizowany został w ciągu upamiętnień zbiorowych przy drodze prowadzącej do Ściany Pamięci. Powstał z inicjatywy Gąbińskiego Żydowskiego Towarzystwa Historyczno-Genealogicznegow Stanach Zjednoczonych. Na obelisku umieszczono 4 tablice z napisami w języku polskim, angielskim, hebrajskim i żydowskim, na 5 tablicy umieszczony jest wizerunek synagogi w Gąbinie. Całość wieńczy siedmioramienny świecznik i gwiazda Dawida. Odsłonięcie nastąpiło 15 sierpnia 1999 r. w obecności kilkudziesięciu byłych Gąbinian, ich potomków, krewnych ofiar z Izraela, USA, Anglii oraz przedstawicieli władz województwa Wielkopolskiego, prezydenta Konina, burmistrzów; Koła, Dąbia, Gąbina.
Łódź
14 maja 2001 roku w obecności ambasadora Izraela prof. Szewaha Weissa, Sekretarza Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa Andrzeja Przewoźnika, inicjatora budowy upamiętniena Earl A. Lachmana przedstawiciela Holocaust Memorial Foundation of Illinois, licznych gości z zagranicy i z kraju dokonano uroczystego odsłonięcia pomnika autorstwa art. rzeźbiarza Stanisława Mystka. Pomnik składa się z 3 połączonych macew.
Upamiętnienia na Ścianie Pamięci.
Na Ścianie zawieszane są spontanicznie aluminiowe tabliczki przez przyjeżdżających do Chełmna potomków ofiar z Izraela, USA i Niemiec. W okresie 1995-2004 pojawiły się: tablica ku pamięci pomordowanych mieszkańców Dąbia (1997-08-22), pięć tablic w językach polskim i hebrajskim z nazwami miejscowości z których deportowano Żydów do Chełmna (1997-10-14), tablica upamiętniającą 4.000 zamordowanych Żydów z Sieradza (20.05.1998), oraz kolejna ku czci mieszkańców Koła (28.07.19980).
Podczas uroczystości związanych z odsłanianiem pomnika Gąbinian, potomkowie zamordowanych w Chełmnie mieszkańców tego miasta zawiesili tabliczki i z napisami w języku hebrajskim upamiętniające rodziny: Królów, Krigerów, Zielonków. Zamościów, Morgensternów, Gostyńskich, Zielonków, Fridmanów, Pióro, Holcmanów, Krumhornów, Berów, Krigerów, W roku 2001 na Ścianie zawieszono tablice ku pamięci rodzin: Wolfowiczów, Majerów, Glasów, Joskowiczów, Lipszyców, oraz Krumhornów i mieszkańców Ozorkowa. W 2003 r. upamiętniono śmierć 10 letniej Adeli Rubinstein zabranej z łódzkiego getta w czasie tzw."szpery" w 1942 r.
Tablice aluminiowe zawieszane spontanicznie przez przyjeżdżających do Chełmna gości z Izraela, USA i Niemiec.
1. W dowód pamięci bestialsko pomordowanych Żydów z miasta Łask przez oprawców hitlerowskich. Rodziny Gelbartów, Kochmanów, Lisnerów. 1991-07-07 Tablica w językach polskim i hebrajskim.
2. Ku pamięci 3.517 Żydów Łasku zamordowanych przez okupantów hitlerowskich w sierpniu 1942 roku. 1993-05-28 2 tablice w językach polskim, hebrajskim i angielskim.
3. Ku pamięci 8.000 Żydów Zduńskiej Woli zamordowanych przez okupantów hitlerowskich w sierpniu 1942 r. Tablica w językach polskim, hebrajskim i angielskim. 1993-06-18
4. Wiecznej pamięci Żydów miasta Dąbia którzy zostali wymordowani przez hitlerowskie bestie 1939-1945. 1997-08-22
5. Pięć tablic w językach polskim i hebrajskim z nazwami miejscowości z których deportowano Żydów do Chełmna.1997-10-14
6. "Ku pamięci 4.000 Żydów Sieradza zamordowanych przez okupantów hitlerowskich w sierpniu 1942 r." Tablica w językach: polskim, angielskim i hebrajskim. 20.05.1998
7. "Pamiętam!!! Wasze męki. Zostaliście spaleni tutaj w Chełmnie i żywcem pogrzebani! Dzieci, starcy i rodziny z Koła nad Wartą. Tola Moskal-Shulz-Kopytno Fulek Izralewicz. Nigdy was nie zapomnimy." Tekst w językach polskim i hebrajskim. 28.07.1998
8. Tabliczki z napisami w językach: hebrajskim angielskim i polskim upamiętniające rodziny: Królów, Zamościów, Morgensternów, Gostyńskich, Zielonków, Fridmanów, Pióro, Holcmanów, Krumhornów, Berów
9. Kamienna tablica ustawiona 07.07. 1991 r. przy południowej stronie Ściany. Tekst w języku polskim i hebrajskim "Ku pamięci zamordowanych Żydów miasta Pabianic". Zwłoki pochowano w ogólnym grobie w maju 1942 roku w Chełmnie. Cześć ich pamięci.
Latem 2003 roku pojawiły się po raz pierwszy, sporządzone na kartkach papieru, napisy upamiętniające zamordowane w Chełmnie rodziny. W 2004 roku przy cementowych blokach wyjętych z fundamentu krematorium, ktoś położył płaski kamień przywieziony z Izraela z hebrajskim napisem i datą.
Upamiętnienia indywidualne
W opracowanym planie lokalizacji upamiętnień przewidziano również miejsce na indywidualne upamiętnienia umieszczone poza Ścianą Pamięci. Wyznaczono je naprzeciw upamiętnień zbiorowych. Dotychczas powstało jedno; na głazie umieszczono kamienną tablicę z napisem: "Rodzina Kujawskich z Brzezin zamordowana w Chełmnie w roku 1942. Ojciec Nachman, matka Dwojra, siostra Sura, Bracia: Ruven, Michał, Anszel, Icie, siostra i reszta rodziny. Ofiaruje ocalony Hanoch Kujawski-barak żyjący w Izraelu. Sierpień 1995 r."
Pierwsza inicjatywa uporządkowania i upamiętnienia cmentarzyska w lesie rzuchowskim narodziła się spontanicznie w Kole, niemal zaraz po zakończeniu wojny. Rozpoczęto wtedy zbieranie funduszy na ten cel. Prowadzone przez sędziego W. Bednarza śledztwo, poszukiwania śladów zbrodni, ekshumacje polskich zakładników, wszystko to wpływało na pogłębienie zainteresowania Chełmnem. Miejscowa ludność, jeszcze przed podjęciem w latach 1950-1956 większych prób uporządkowania leśnych polan i usytuowanych na nich mogił, dbała o groby i ślady zbrodni na terenie lasu rzuchowskiego. Wszystko to jednak było działaniem doraźnym, brakowało zorganizowanych poczynań. Wskutek licznych interwencji dotyczących zaniedbania terenu byłego obozu, Wydział Kultury Urzędu Wojewódzkiego w Poznaniu i ówczesna Rada Ochrony Pomników Walk i Męczeństwa (polska instytucja rządowa) podjęli niezbędne działania dla zmiany istniejącego stanu rzeczy.
Wzniesiono wtedy, w pobliżu zniszczonego pałacu, w miejscu, gdzie najprawdopodobniej pochowano ostatnich więźniów Chełmna, skromny obelisk z napisami w języku polskim i żydowskim "Miejsce uświęcone krwią tysięcy ofiar ludobójców hitlerowskich. Cześć ich pamięci". Napisy te niewiele wyjaśniają, obelisk zaś zlokalizowano na samym skraju wzniesienia na którym znajdował się pałac. Oprócz tego wzniesienia, cały przylegający teren został zagospodarowany u schyłku lat 50. Wyremontowano spalony w nocy z 17 na 18 stycznia 1945 r. spichlerz. Zbudowano nowe magazyny i baraki. Powstała tu baza miejscowej Gminnej Spółdzielni. Nowe życie tego miejsca zepchnęło ślady tragedii na drugi plan. Działania upamiętniające z lat 60, które objęły teren byłego obozu w lesie rzuchowskim, tu nie dotarły.